Blauwe plekken

Na ruim een jaar niet drinken, denk ik sneller dan ik vroeger deed. Ik kan goed analyseren, plannen, reageren. Als omstandigheden veranderden, als iets niet loopt zoals verwacht, als een plan moet worden bijgesteld dan werkt mijn brein niet mee. Ik loop een beetje vast.

Ik dacht dat het flauwekul was, een excuus. Maar het is onderzocht en te verklaren in de neurobiologie.

Diep in je hersenstam zit een gebied dat de locus coeruleus heet. In het Latijn betekent het letterlijk: de blauwe plek, dit is een groepje neuronen ter grootte van een erwt, blauwachtig van kleur door de pigmenten die erin zitten. Je hebt er twee van, één in elke hersenhelft.

De locus coeruleus is de centrale distributeur van noradrenaline in je brein. Noradrenaline is het signaalmolecuul dat je scherp stelt als iets je aandacht vraagt, dat je laat schakelen als de situatie verandert. Het is niet hetzelfde als adrenaline, dat is voor je lichaam. Noradrenaline is voor je brein. Het zegt: let op, aanpassen, kies anders.

Zonder een goed werkende locus coeruleus verlies je cognitieve flexibiliteit. Je kunt nog steeds nadenken en plannen. Maar je kunt minder goed omschakelen als de wereld iets anders vraagt dan je verwachtte. Je blijft hangen in oude patronen, die niet meer werken.

In juli 2026 publiceerden onderzoekers van de Universiteit van Massachusetts Amherst een studie in het wetenschappelijke tijdschrift Alcohol: Clinical and Experimental Research. Ze onderzochten wat er op de lange termijn gebeurt in het brein als je op jonge leeftijd alcohol gebruikt in combinatie met langdurige stress.

De conclusie was dat de combinatie van stress en alcohol de locus coeruleus beschadigt op een manier die blijft bestaan, ook na een lange periode van soberheid.

Voor dit onderzoek gebruikten ze muizen, waarvan de hersencircuits op dit punt vergelijkbaar zijn met de onze, die op jonge leeftijd zowel stress als alcohol hadden ervaren, vielen op middelbare leeftijd sneller terug in drinkgedrag als ze opnieuw met stress werden geconfronteerd. De combinatie, stress en alcohol. Afzonderlijk hadden beide factoren apart een meetbaar effect. De combinatie maakte de reactie extremer.

De emmer die overloopt.

Een enkele druppel spanning is niks.

Een enkele druppel alcohol is niks.

Maar als je emmer al vol stress zit en je gooit er iedere avond alcohol bij als dempende laag dan loopt die emmer op een andere manier over dan wanneer de emmer vol zit met een van de twee.

Mensen die drinken omdat ze gestrest zijn leggen een ander neurobiologisch spoor aan. Een patroon dat zich ingraaft terwijl ze denken dat ze zich ontspannen.

De onderzoekers vonden in de beschadigde locus coeruleus ook verhoogde oxidatieve stress. Oxidatieve stress is celbeschadiging door vrije radicalen, moleculen die cellen aantasten als de antioxidantieve verdediging van het lichaam het niet meer bijhoudt. Het is het soort schade dat ook wordt gezien bij neurodegeneratieve aandoeningen zoals Alzheimer.

Dat betekent niet dat iedereen die ooit gestrest dronk Alzheimer krijgt. Maar het zegt wel dat de schade dieper en eerder begint dan je denkt en langer blijft dan je dacht.

Ik heb van mijn twintigste tot mijn veertigste gedronken op stress. Na het verlies van mijn partner, na een huwelijk met een narcist, tijdens zware burnout, depressie en de zorg in mijn eentje voor kinderen die hulp nodig hadden die ik ze niet altijd kon geven, een vechtscheiding en verhuizing naar een andere plaats zonder dat ik onderdak en school had voor de kinderen. Stress was het enige wat ik al die jaren kende en alcohol gaf verlichting. (dacht ik).

Elke avond een of meer glazen, als ventiel. Ik functioneerde en ging door.

Ik vroeg mezelf af: waarom moet ik zo mijn best doen om van mening te veranderen? Niet intellectueel, dat kon ik prima. Maar emotioneel. Als iets verandert, als een verwachting uitkomt op iets anders dan moet ik echt werken om niet vast te lopen.

Het is dus mijn locus coeruleus die moet herstellen. Klinkt wel gaaf eigenlijk, waar heb jij last van? van mijn locus coeruleus, en wat is jouw probleem?

Ik dacht dat het ADD was, maar dat is inmiddels een heel stuk minder en waarschijnlijk een misdiagnose van een psychiater die ook niet beter wist, ik geloof niet dat stress en alcohol als diagnose 'je locus coeruleus is beschadigd', in de DSM staat.

Sterker nog ik denk niet dat de link überhaupt ooit is gelegd.

Het is geen psychische aandoening, het is een neurobiologische beschadiging.

De onderzoekers benadrukken iets dat ik van belang vind om te benoemen: herstel gaat niet alleen over stoppen met drinken. Het gaat ook over het herstellen van wat alcohol in combinatie met stress- trauma heeft aangericht. En dat herstel vraagt andere dingen dan wilskracht.

Je brein heeft neuroplasticiteit, het vermogen om nieuwe verbindingen te maken. Maar neuroplasticiteit vraagt tijd, herhaling, veiligheid en de juiste omstandigheden. Goed slapen. Bewegen. Weinig stress.

Geen diagnose ADD en antidepressiva.

Geen label alcoholist. Waar tijd, herhaling, veiligheid en de juiste omstandigheden dit blauwe plekje dagelijks benoemen als alarmknop wat iedere seconde weer kan afgaan.

(zonder dat ze weten dat het een stukje brein is waar de hogere macht je niet bij helpt).

Iets nieuws leren dat je uitdaagt zonder je te overweldigen. Cognitieve flexibiliteit train je door haar te gebruiken, door bewust te oefenen om van perspectief wisselen met aanpassen, zonder vast te lopen.

Stoppen is het begin. Maar het begin van wat? Van herstel, niet als abstract begrip, maar als iets dat je brein letterlijk doet, dag na dag, als je het de kans geeft. Nieuwe paadjes aanleggen.

Als iemand zegt dat stoppen met drinken een kwestie van wilskracht is, denk ik aan de locus coeruleus. Aan dat kleine blauwe plekje in de hersenstam. Dat misschien jarenlang te zwaar belast is geweest door precies de combinatie waarvoor het het meest kwetsbaar is: chronische stress, aangevuld met alcohol als demper.

En wat heeft de antidepressiva er nog bij stukgemaakt, en de stress van een diagnose die te behandelen was in het boekje van de psychiater maar niks deed voor de schade in mijn brein?

Terugvallen is volgens dit onderzoek een patroon dat in het brein is ingegraven op een plek die dieper ligt dan bewuste keuze. Bij de muizen is hier geen kwestie van keus maar een voorspelbare terugval bij nieuwe stress.

Dat maakt het er niet makkelijker op om te veranderen. Maar het maakt het verklaarbaar en te begrijpen.

Als mijn emmer nu overloopt en ik zin in een glas wijn heb.

Als het gevoel me even overvalt, dan weet ik meteen, je bent geen muis, je hebt hersenen en je kan andere keuzes maken.

Je bent te druk, en daarom roept de altijd werkende ontspanning die zich vermomd heeft als een oude bekende, je systeem weet dat het glas wijn altijd deed wat het beloofde.

De blauwe plek in je hersenen heeft geen zelfstandig brein, het kan alleen zenden en vragen wat het altijd kreeg.

Ik kan niet altijd kiezen om de stress te verminderen, maar ik kan wel kiezen om me bewust te zijn van een blauwe plek.

Dat onderzoekers stellen dat muizen terugvallen bij hernieuwde stress, en misschien mensen ook, is in mijn beleving geen waterdicht onderzoek. Als je niet weet dat er een blauwe plek in je hersenen zit, hoe weet je dan dat je die keus kan maken?

Als de blauwe plekken in je hersenen een alcoholmonster, craving of wijnheks worden genoemd, sta je denkbeeldig op je eigen blauwe plekken te slaan.

Ik vind daar wat van.