Routines, gewoontes en patronen.

Er bestaat geen innerlijke saboteur. Geen alcoholmonster. Geen wijnheks die jou ’s avonds naar de keuken trekt.

Je lijf bestaat uit cellen die met elkaar communiceren.

Als de cellen A herkennen, maken ze zich klaar voor B, C en D. Ze kunnen niet denken.

Maar ze hebben een ijzersterk geheugen.

Een gewoonte is in je hersenen letterlijk een ingesleten route.

Elke keer dat twee hersencellen tegelijk actief zijn, wordt de verbinding tussen die cellen sterker. Het contactpunt geeft meer signaalstoffen af en de ontvangende cel bouwt extra ontvangers. Het seintje komt daardoor de volgende keer sterker door.

Hersenonderzoekers vatten het samen als: cellen die samenwerken, groeien aan elkaar vast.

Thuiskomen. Jas uit. Koelkast open.

Die cellen hebben jarenlang samen gewerkt. Daardoor loopt die keten inmiddels bijna vanzelf. Jij hebt ze getraind. Elke avond opnieuw met de beloning die erop volgde.

Ze spelen onder één hoedje omdat jij ze jarenlang samen hebt betaald.

Die betaling heet dopamine.

Dopamine is niet simpelweg het stofje van genot. Het speelt vooral een rol bij motivatie, verwachting en het in beweging komen richting iets wat je brein als beloning heeft geleerd te herkennen.

Je brein heeft alcohol als beloning opgeslagen en wil het herhalen.

Bij een ingesleten gewoonte komt dopamine niet pas vrij wanneer je drinkt. De dopaminepiek verschuift naar het signaal dat de beloning aankondigt.

Het opentrekken van een fles. Het geluid van een kurk. De oprit naar huis. Vrijdagmiddag, kwart voor vijf.

Daar begint het ritueel, de gewoonte, de belofte van de komende beloning. Niet bij het glas.

Zodra een beloning voorspelbaar wordt, leert je brein het signaal herkennen. Je lichaam weet: dit komt eraan.

De beloning is al aangekondigd. Je lichaam verwacht de levering.

En op dat moment voelt het alsof je wilskracht weg is. Omdat je iedere avond opnieuw dezelfde beloning kreeg. Een beloning in de vorm van een flinke dosis dopamine die je met rente terugbetaalde. Iedere dag een beetje meer. En nu is de beloning aangekondigd en je systeem snapt niet waarom het niet komt. Jij wel, je kan zeggen. Vandaag niet.

Het punt is dat je steeds opnieuw probeert te winnen van een systeem dat je jarenlang zelf hebt getraind.

Het gangbare advies is om je routine om te gooien. Neem een andere route naar huis. Verander het ritueel na je werk. Zet de wijn uit het zicht.

En voor een feestje krijg je vaak een ander advies: stel je vooraf voor hoe je met een glas fris net zoveel plezier kunt hebben.

Daar zit iets interessants in.

Op een feestje mag je je verwachting dus bijstellen. Maar thuis moet blijkbaar de hele routine worden omgegooid.

Dat strookt niet helemaal.

Je kunt juist beginnen waar de gewoonte het sterkst is: thuis, in je eigen omgeving.

Je laat de keten grotendeels staan en vervangt één schakel.

Hetzelfde ritueel. Zelfde handeling. Hetzelfde moment. Alleen een ander glas, met andere inhoud.

En je stelt je vooraf voor dat je dit voortaan met iets gezonds vult. Iets waar je lichaam óók naar kan uitkijken.

Een verwachting is óók een signaal.

Als je de verwachting verandert, kun je daarmee veranderen waar je brein op gaat anticiperen. Je cellen willen hun bekende reeks afmaken. Geef ze dus een andere uitkomst.

Het ritueel blijft.

De beloning verandert.

Het gif verdwijnt.

Je verandert niet alles. Je verandert de inhoud van het glas én wat je brein daarover verwacht.

Toen ik stopte en probeerde mijn routine te veranderen, ontdekte ik waarom het advies van je routines veranderen voor mij niet werkte.

De inhoud van het glas was niet het ergste dat ik miste, ik miste mijn routine en wilde die helemaal niet veranderen. In de keuken, alleen met mijn gedachten, een slok drinken en lekker koken, dat was het moment waarop ik van de dag naar de avond afschakelde. Het zat niet in het glas; het zat in het moment.

In de eerste weken dat ik krampachtig probeerde die routine te vermijden, zat er niks anders op dan pizza in de oven of iets anders snel in elkaar flansen, alles om maar niet in de keuken te zijn, want daar hoorde mijn wijntje; dat was mijn beloning. (dacht ik).

Wat voelde ik me rot, niet alleen mijn wijntje, maar ook mijn passie voor koken moest ik aan de wilgen hangen. Dat werkte niet voor mij. Ik vond een biologische vlier-appelsap in een vijfliterspak en zette dat op de plek waar mijn goedkope pak wijn altijd stond.

Ik ging weer koken en gedachtenloos mijn drankje inschenken. Heerlijk, de beloning was het moment zelf, niet de inhoud van mijn glas. Ja ok, het was ietsje anders maar niet meer zo belachelijk geforceerd. Ik kon zonder nadenken mijn glas vullen en in een fractie van de tijd was dit mijn oplossing. Waarom zou je goede dingen veranderen?

Alcohol beïnvloedt het dopaminesysteem sterk. Als je dat iedere dag opnieuw doet, past je beloningssysteem zich aan. Je eigen systeem gaat zich aanpassen aan die voortdurende externe prikkel.

Je lichaam doet eigenlijk precies wat het hoort te doen: het probeert evenwicht te bewaren.

En als je dan stopt, valt die extra prikkel weg.

Je brein mist wat het gewend is geraakt.

Dat kan voelen als leegte. Als vlakheid. Als lauwe slappe automaatkoffie, het smaakt naar koffie, maar daar is alles mee gezegd. De diepte, het aroma en de kleur zijn tijdelijk weg.

Wetenschappers noemen dat anhedonie: een tijdelijk verminderd vermogen om plezier te ervaren.

Het voelt alsof je leven zonder alcohol saai is geworden.

Het is een brein dat opnieuw moet leren waar het zijn beloning vandaan haalt.

De duur verschilt sterk per persoon, gebruikspatroon en lichamelijke toestand. De eerste weken kunnen het meest merkbaar zijn, terwijl het herstel van het beloningssysteem veel langer kan duren. Zolang de balans nog niet terug is, komen deze gevoelens af en toe in meer of mindere mate voorbij en gaan ook weer voorbij.

Je brein zoekt wat het kwijt is.

Geef het daarom iets anders om naar uit te kijken.

Beweging.

Nieuwe dingen leren.

Muziek.

Daglicht.

Contact.

Koken.

Maken.

Buiten zijn.

Bij nieuwe, betekenisvolle ervaringen komt dopamine vrij. Niet zoveel als bij de enorme, kunstmatige beloningsprikkel waarop je brein zich heeft aangepast, maar als onderdeel van een natuurlijk systeem dat motivatie en leren ondersteunt.

De echte beloning voelt in het begin misschien kleiner.

Maar de beloning is blijvend, groeit en is helemaal van jezelf.

Ze vraagt geen kater. Geen schuldgevoel. Geen nieuwe fles om de vorige avond te repareren. Geen externe prikkels, maar simpel puur geluk omdat je wakker wordt en de zon schijnt.

Je brein leert opnieuw dat plezier niet uit één specifieke bron hoeft te komen.

En misschien is dat uiteindelijk de grootste verandering:

Je kan je brein niet verslaan, maar je kan jouw brein wel leren hoe het voor jou werkt en niet tegen jou. Je moet opnieuw leren dat jij en het leven zelf de moeite waard zijn om naar uit te kijken.

Naar Cursus